Kong Sverre og Birkebeinarane er den eldste sikre kjelda me har for fruktdyrking i Norge.

Sognefrukt til Bergen på 1700-talet

Nordens største fruktgard i Sogndal

I 1833 kjøpte godseigaren på Lysekloster ved Bergen, Henrik Formann storgarden Stedje i Sogndal. På Stedje planta han ut store mengder frukttre. Stedje skulle på denne tida ha ein av dei største frukthagane i Norden med 6666 tre.  Formann fekk i 1858 første premie for Sogne-frukta på ei utstilling i Bergen. I tillegg til eple, stilte han då ut fersken, aprikos og druer som han hadde dyrka i drivhus. På hagebruksutstilling i London 1862 fekk han bronsemedalje.

Henrik Formann dreiv også planteskule på Stedje gard som han eigde fram til 1871.

Første fylkesgartnaren

Sjur Fuhr frå Luster var den første fylkesgartnaren i Sogn og Fjordane. I 1862 og 1863 var han lærling i den botaniske hagen i Oslo under botanikkprofessor Fredrik Christian Schübeler. Professoren var ein førgangsmann i norsk hagekultur, på den tida. Etter litt praktisk opplæring hjå ein handelsgartnar i Oslo kom Sjur Fuhr heim og vart tilsett som den første fylkesgartnaren i Sogn og Fjordane i 1864.

Fuhr fortalde at han berre på eitt år planta ut, okulerte, poda om og skar i alt 2100 frukttre i Sogne-bygdene. Men etter fem år i tenesta slutta han for å ta over farsgarden på Fuhr. Han kom tilbake i arbeidet som fylkesgartnar for Sogn i 1874.

Lokal utdanning i hagebruk

Dei første seks-vekers kursa i hagebruk vart skipa til på Hærum gard i Luster i 1898 med gardbrukaren sjølv, Kristian Hærum, som lærar. Han hadde gått både på jordbruksskule og hagebruksskule. Kursa fekk stor søknad og måtte raskt utvide frå seks til 10 elevar og åtte vekers læretid.

1000 fruktsortar på Njøs Forsøksstasjon

I 1919 la Staten den nyskipa forsøksstasjonen for frukt og bær på Vestlandet til Njøs i Leikanger.

Forsøksgarden har drive registrering av den enorme mengda lokale fruktsortar som fanst i landet tidlegare. I 1950 hadde Njøs registrert 600 eplesortar, 150 pæresortar, omlag 150 plommesortar og kring 100 sure og søte kirsebærsortar.

Sidan 1966 har forsøksgarden stått sentralt i utviklinga av to av dei mest kjende eplesortane her til lands, Summer Red (innført frå Canada) og Aroma (innført frå Sverige). Garden har elles gjort eit stort arbeid for utvikling av plommesorten Edda, bringebærsortane Veten, Norna og Sygna, og jordbærsorten Glima. Alle desse er foredla og spreidde frå forskingsgarden på Njøs. I samarbeid med forsøksgarden Balgsgård Sverige har Njøs også utvikla pæresortane Fritjof og Ingeborg.

Forskingsstasjonen har gjort viktige forsøk med intensive dyrkingsmetodar - dvs. vekstfremjande tiltak som tildekking av jord og skjæring av frukttre. Dessutan har Njøs drive forsøksdyrking av fersken, aprikos og vindruer.

Omsetning av frukt og bær i eldre tid

Heilt frå 1700-talet hadde Bergen vore den viktigaste marknaden for frukt og bær frå Sogn.

Elles utvikla det seg i fleire bygder ein kultur for å reise på eplehandel om haustane: Oppkjøparar reiste rundt med skuter og kjøpte frukt som så vart frakta anten til Bergen eller Ålesund for torgsal og dørsal.

Emballasje sytte frukt– og bærprodusentar stort sett for sjølve med saging av kassebord på eigne gardssager.

Ein annan tidleg «bærpionér» var Anders Bertelson Hantveit frå Austgulen i Gulen kommune. Sjølv om han dreiv gard i ei kystnær bygd, planta han ut 300 bærbuskar og dreiv frå 1907 eksport av bær til England. På det meste produserte han 18.000 kilo bær i året.

Erling Nesse

Ein av dei som gjorde gode pengar som frukthandlar i mellomkrigstida, var landhandlar Erling Nesse i veglause Nessane i Sogn. Han var truleg den første i landet som gjennomført standardisering av emballasjen til norsk frukt. I 1925 tok han til å pakke frukta i 10, 15 og 20 kilos øskjer i papp. Emballasjen vart utstyrt med pene fargeetikettar. I kassene kunne kundane finne lappar med muntre slagord som «Et eple hver kveld gjør deg god og vel» o.s.b.

Fruktgrossistar

Ein annan sogning som dreiv det stort i frukthandel var Olav H. Grinde frå Grinde i Leikanger. I 1920 starta han som fruktgrossist med lager både i Bergen og Oslo.

1932 organiserte styraren for forsøkgarden på Njøs på Hermansverk, Erling Kvåle, den første frukttransporten med lastebil frå Sogn til Oslo. Då Sognefjellsvegen opna i 1938, vart den ein viktig transportveg for sognefrukta nordover til marknaden i Trøndelag.

I fruktsesongen var det vanleg at Fylkesbaatane sine lokalruter gjorde seg ekstra rundar til ei mengd private kaier i Sogn for å laste ombord fruktkasser som skulle sendast til Bergen.

Høyanger:

Aslak Gullakson Haaland som dreiv garden Håland på Kyrkjebø fram til 1847, var ein svært moderne gardbrukar, og langt føre si tid: Aslak grøfta ut jorda, bygde gjødselkjellar og smie. Han dyrka mange slag grønsaker og planta frukthage. Nokre av frukttrea som han planta, bar frukt heilt fram på 1930-talet.

Både han og sonen Gullak var jektebyggjarar. Lars G. Haaland fekk Det Nyttige Selskabs premie på 30 riksdalar i 1811 for nybrotsarbeidet sitt.

Henta frå «http://www.nrk.no/sf/leksikon/index.php/Tiltaksf%C3%B8r_bonde»

Vik:

Vik i Sogn er på mange vis pionérbygda for fruktdyrking i Sogn.

Heilt tilbake til 1201 har ein sikre spor etter fruktdyrking i Vik. Då vart ein mann drepen i «Aldinhagi» - dvs. i ein frukthage - ved elva Hopra. Men fruktavl av noko omfang kom ikkje i gang før Apollonius Liljedahl kom frå Danmark og slo seg ned som skreddar i Vik i 1755. Der vart han seinare klokkar, og kjøpte seg gard, der han starta planteskule på 1770-talet. Dette skjer berre 10 år etter at Christoffer Sjurson Hjeltnes (1730–1804) starta den første planteskulen i Noreg i Ulvik i Hardanger.

I 1784 fekk Liljedahl premie for fruktdyrking frå Det nyttige Selskab, og då vart det fortalt at han eigde 725 eple- og pæretre og dessutan 36 morell- og aprikostre i hagen sin på Hopperstad.

-       Aldinhaugr og kong Sverre 

I Sverres soga er det fortalt om birkebeinarane sin trefning med baglarane i Vik på sluttan av 1100-talet.  Skipa til kong Sverre la til land like nedanfor "Aldinhaugr".  Aldetre var gamalt namn på epletre, og haugr var hage. Under kampen vart ein mann drepen i denne eplehagen.  Dette er det eldste vitnesbyrdet om fruktdyrking i Noreg. Ein stad ved båthamna på Vikøyri heiter det i dag Aldehaug, men det er ingen  haug der, så namnet er truleg det same som er nemnt i Sverressoga.

-       Skreddaren som starta planteskule og skreiv lærebok

Den skreddarutdanna Apolonius Liljedal var 21 år då han kom frå København til Vik i 1755.  Apolonius let saks og nål liggja og tok heller opp yrket etter faren som hadde vore gartnar. Han vart ein vidgjeten hagemann i Sogn med stor frukthage og planteskule.  Han hadde både eple, pære, moreller og aprikos.  Det er funne ei lærebok på 75 handskrivne sider etter Liljedal, der han deler sine mange røynsler frå frukthagen.    (GU)  

-       Apalhola i Feios

Kring 1890 gjekk bonden på Tveit i Feios opp i Apalhola.  Han såg seg om etter ein høveleg rynning frå villapal som vaks der. Husmannssonen på nabogarden, Johannes Olson Dræge, hadde lært seg å poda, og no skulle det podast Gravenstein på rynningen.  Johannes gjorde godt arbeid, og apalen vaks og bar årvisst.  I omla 100 år har dette treet no bore frukt, og eit år hausta dei 40 kassar (ca 500 kg) på denne apalen ålene!  Den store gamle Gravensteinapalen i Feios er eit symbol over den tradisjonelle fruktdyrkinga i Sogn, slik den var fram til ca 1940:  (GU)  

Tommoseple:

'Tommoseplet' vart ale fram av husmannen Tommos Hatleklo på garden Skjørvo i Vik i første halvdel av 1800-talet.  Mortreet sto på  «Gamla-Skjørvo» like ved eit bustadhus, og det stod heilt til for nokre år sidan.  Sorten har vore mykje dyrka i Vik og er også spreidd til andre bygder.  Tommoseplet var grått og lite tiltalande dersom det fekk for mykje gjødsel, og eldre folk i Vik miener at sorten kom i vanry på grunn av dette. (SHH)

Raudt Tommoseple:

Tommoseplet har også gitt opphav til ei raud form som kom fram på garden Seim i Vik. Tommosepla vart seint mogne, men dei heldt seg heilt til i mai og tevla med sorten Torstein.  Tommos er rekna som ein av dei beste lokalsortane me har, men det er no berre nokre få aplar att. (SHH)

Brisling og saft

Vik Hermetikkfabrikk vart starta i 1920 av Jæger Sardine Factories LTD i Stavanger. På folkemunne vart den berre kalla «Sardinen». Fabrikken heldt til på Vetløyri i ein karakteristisk bygning med «taggete» takkonstruksjon, og hadde eiga kai som står framleis. Fabrikken hadde 10 røykomnar. På det meste arbeidde det 60 personar i sesongen. Hermetikkfabrikken la først og fremst ned brisling, men hermetiserte også frukt, og laga saft og syltetøy.

Vangsnes Fruktlager L/L

Vangsnes Fruktlager L/L vart bygd i 1958 av Vangsnes Fruktlag som var skipa i 1953. I gode frukthaustar på 1960-talet kunne fruktlageret ta imot 350.000 kilo eple og pære og 160.000 kilo bær.  Gartnerhallen tok over lageret i 1969. Men då Gartnerhallen ville leggje ned i 1990 og flytte alt til fruktlageret på Leikanger, kjøpte dei 160 fruktdyrkarane som sokna til Vangsnes-anlegget bygningane tilbake og dreiv vidare sjølve. Fruktlageret sysselset i sesongen fem personar.

Henta frå «http://www.nrk.no/sf/leksikon/index.php/Vangsnes_Fruktlager_L/L»

Fresvik Kjølelager

I Fresvik skipa 20 hageeigarar Fresvik Fruktsalslag så tidleg som i 1921. L/L Fesvik Kjølelager vart skipa i 1947 med frukt- og bærdyrkarar i Fresvik og Frønningen som aksjeeigarar. Kjølelageret vart teke i bruk i 1957, og var det først i sitt slag i Sogn.  Botolv Hov bygde i 1958 privat fryseri for bær i Fresvik. Han og fem andre i bygda hadde skipa Fresvik Bærlag i 1956. Bærdyrking i Fresvik har tradisjonar heilt tilbake til 1800-talet, då Hans Aksnes i Nærøyfjorden tok til å forhandle plantar for ein planteskule på Sørlandet. I Fresvik hadde han mange kundar for rips, stikkelsbær og solbær-plantar.

I 1966 og 1967 vart det dyrka like mykje bær i Fresvik åleine som i resten av Sogn og Fjordane til saman, og det lokale hagebrukslaget talde 60 medlemer. I 1969 produserte bygda 150.000 kilo jordbær og 10.000 kilo bringebær. Bæra frå fryselageret til Botolv Hov vart selde til konservesfabrikken Mor Monsen i Bergen.

Gartnerhallen tok over omsetnaden til Botolv Hov i 1970 og dreiv til 1997. Sidan har Hov leigd fryselageret ut til Fresvik Kjølelager, og anlegget har vorte mykje utvida.

Balestrand:

-       Kirsebærtreet på Grøneng

I Gustav Redalen si bok  «Lær å dyrke frukt» (1991) er det bilete av det store villkirsebærtreet på Grøneng. Dette er viltveksande søtkirsebær, eller «Fuglabær».  Treet er omlag 2,5 meter i stammeomkrets og oppunder 20 meter høgt, eit av dei største eksemplara i landet.  I bløminga om våren kan ein sjå treet som ei kvit sky frå den andre sida av Esefjorden.   Villkirsebærblom er valt som Balestrand sin kommuneblom.

-       Futehagane på Flesje 

Då Hans Leganger vart fut i Sogn i 1759 sette han Flesje gard i pant til staten.  I takst-dokumentet finn vi omtalt «Gamlehaven udenfor den søndre Bygning og den anden nordenfor den nordre Bygning.»  Den første vart verdsett til 10 riksdalar, den andre til 30 riksdalar.  Verdien av heile garden var 400 riksdalar.  Det seier seg sjølv at ein slik hage produserte frukt for sal. (G.U.) Hagen har truleg vore planta i førstninga av 1700-talet.  (Bygdeboka)

-       Frukthagen på Sande

Helge Hansson var fødd 1763 og bygsla garden Sande frå søstrene Bramdrup då han var 26 år.  Han skulle betala ei årleg leige på 50 riksdalar og halda dei med ved, men han ikkje skulle ha noko gjera med det huset søstrene budd i, heller ikkje frukthagen. Den ville dei hausta sjølve.  Hagen kan ha vore utplanta i 1750-60-åra av Hans Helgeson Veten, far til Helge.  (Bygdeboka)   

-       Askelund, frukthagen og brenneriet i 1803

I 1790 kjøpte futen Jakob Hegelund bruk 1 under Bala og gjorde det til futegard for Sogn under namnet «Askelund».  Hegelund hadde vore i København og sett litt av verda.  Han bygde mange nye hus og planta frukthage.  På lista over kva futegarden inneheldt i 1803, er det også rekna opp eit «brendehus» som var bygt saman med eit «svin- og hønsehus».  Det var nok ei praktisk løysing å ausa brennerestane (dranken) direkte ut or brenneapparatet og gje den som hønse- og grisefor!  Kor mykje frå frukthagen som var råstoff til brenneriet, veit vi ikkje. (Bygdeboka)

-       «Epleprestane»  Sverdrup

Då Balestrand i 1849 vart skilt ut frå Leikanger prestegjeld, valde Harald Ulrik Sverdrup å busetja seg i Balestrand, og han var sokneprest her til 1883.  Sverdrup var ein samfunnsengasjert mann og var m.a. drivkrafta Nordre Bergenhus Dampskibsselskap (Fylkesbaatane, seinare Fjord1)  I hans tid vart prestgarden på Lunde ein slags forsøksstajon for frukt i Sogn.  Sonen prost H.U. Sverdrup d.y., heldt fram i faren sin fotspor og fekk m.a. Gullmedalje på ei fruktutstilling i Oslo.

-       Lunde prestegard som «forsøksstasjon» i Sogn

Då prest Casper Frederik Junghans selde garden Lunde i 1794, er det også med i kjøpet «de i haven stående frugttræer.»   Frå 1849 til 1883 planta H. U. Sverdrup ut 165 frukttre i prestegardshagen.  Dei første sortane var Keiserinnepære, Bergamottpærer, Gravenstein og Porteple.  Den siste sorten som vart planta i 1883 var Hampus.  I hagen var det i alt 26 sortar eple, 44 pæresortar, 17 plommesortar og 8 sortar moreller og kirsebær.  Nyplantinga heldt fram under Sverdup d.y. - så omkring 1907 var det 130 sortar i hagen.

-       Futen Landmark,  planteskulen og Porteplet

Då futen J.W.H. Landmark kjøpte Askelund i 1846, starta han planteskule med både frukttre og bartre.   Mange bønder innover i Sogn kjøpte frukttre frå Askelund.  Ein av eplesortane han fekk tak i frå utlandet, hadde truleg mista merkelappen. Treet vart planta ved porten inn til futegarden og vart difor heitande Porteple.  H.U. Sverdrup karakteriserer sorten som «særdeles god». Eplet  har blitt dyrka ein del i Balestrand og på Vangsnes og har vore populært fordi det har ein mild smak med lite eplesyre.   Porteple har uvanleg fine raudlege blomar, endå djupare raude enn Torstein.

-       Maria Gjerde og fruktpressa frå Frankfurt

Maria Gjerde var fødd i Gjerde i 18.. og var søster til bankkasserar Anders («Gjerdsen») Gjerde som nokre år seinare planla druedyrking i Gjerde.  Av midlar etter aksjesal i Rosshavet kvalfangstselskap kjøpte ho kring 1920 ei stor fruktpresse frå Frankfurt, av same typen som Drægni og Lerum kjøpte på same tid.   Maria Gjerde kjøpte inn fullt utstyr for pressing og tapping, men produksjonen kom ikkje i gang i hennar tid.  Pressa og utstyret vart selt til Bjørn Sande og Hermund Thue.  Fruktpressa finst framleis i Balestrand og er i god stand.

-       Balestrands saftpresseri

Kring 1920 kjøpte Bjørn Sande og Hermund Thue den store fruktpressa etter Maria Gjerde.  I kjellaren der Spindelvev i dag held til, starta dei opp med kommersiell frukt- og bærpressing.  Dei selde t.d. «Rabarberviin – Ægte naturviin» og ulike typar saft.   Etikettane var teikna av Dagfinn Bremer Øvrebø i Art Noveau-stil.  Då krakket kom i 1929 fekk dei ikkje selt varene og mykje bærsaft var tømt ned i fyllinga.  ..... Sjøthun som var seljar for Lerum, var på denne tida innom presseriet og sa at - «De måtte gje dikka, de!»  Då svara Bjørn Sande: «Ja, me låg ikkje så nær elva me, som de gjorde».  Med det meinte han at dei ikkje fekk fylt nok vatn i produkta, slik konkurrenten etter hans meining hadde gjort.  Pressa og utstyret vart seinare selt til Eirik Grøneng.

-       Gode jordbær sikra kjøp av gamleheimen

Heile garden Sande var tilplanta med frukttre i 1917, då 'arbeidsnemndi' for Balestrands gamleheim kjøpte eigedommen frå fabrikkeigar Asceroft for  kroner 16.000.  Det vart sett i gang innsamling for å finansiera kjøpet, og mange kondisjonerte vart kontakta.  Skipsreiar Stolt Nilsen frå Haugesund, hadde ein gong vore i Sande i bryllup.  Der hadde han fått jordbær som var så gode at han bladde opp 5.000 kroner -  1/3 av kjøpesummen, då han vart spurd om å bidra.  Sjeldan har vel gode jordbær blitt verdsett så høgt!

-       «Et eple hver kveld» på Nessane

I 1897 starta den 18 år gamle Erling Nesse med å eksportera gardsprodukt ut frå ei bygd som endå var veglaus.  Med kreativt på gangsmot vart det kjøpt inn eigen båt, og han vart den første i landet som kring 1925 leverte frukt i pappøskjer med reklametrykk.  Dei finaste epla og pærene vart handsveipte i silkepapir og med eigne trykksaker med tekstar som «Et eple hver kveld gjør deg god og vell» eller «Spis norsk frukt og la pengene bli i landet».  Dette var starten på det som etter kvart skulle utvikla seg til industribygda Nessane.

H. O. Thue Landhandel

vart starta i Balestrand i 1914 av Helge O. Thue. I mellomkrigstida tok han imot bær og frukt for vidaresal til fabrikkar.  Bøndene kom med bærbøtter på hestevogn eller handkjerre.  Mange av dei som hadde småbruk, dreiv bærdyrking, og desse vart kalla «handkjerrebønder».  I kjellaren til handelsmannen vart bærbøttene tømt over i halve eikefat som var saga av på midten.  Bæra vart rørde og truleg tilsett vinsyre før det vart stifta sekkestrie over opninga.  Deretter gjekk turen på nytt med handkjerre ned til kaien og med båt til Drægni på Systrond.

-       Balestrand fruktpakkelag

Pakkelaget vart etablert i 1957.  Første sesongen vart frukta sortert og pakka i løa til Anders Grøneng i Bakkavikji.  Andre sesongen heldt dei til i kjellaren til det nybygde Balestrand Samvirkelag (no Thuegården).  Tredje året flytta aktiviteten inn i eige hus på Sjøtunsmyrane. Tomta vart vald på grunn av lett tilgangen til fjorden som transportåre.  Arne Menes var nyutdanna frå Hjeltnes gartnarskule og vart tilsett som styrar.  Han vart landskjend i fruktmiljøet som den flinkaste på pærelagring.  Bærmottak med nytt kjøl- og fryseanlegg kom i 1970-åra.  Laget hadde 96 medlemer på det meste.  I 1996 starta Balholm opp med fruktpressing.

-       Leikanger:

Leikanger har ein eplegrein i kommunevåpenet, og ikkje utan grunn. Leikanger er den fremste fruktbygda i Sogn med stort fruktlager og forskingsstasjon for frukt og bær.

Bonde Ola Sjurson Fuhr tok litt før 1780 til å plante frukttre på garden sin i Luster, og dyrka også mykje frukt for sal. Det er derifrå det kjende Fuhr-eplet stammar.

Leikanger-presten med stor frukthage

Den første som planta ein større frukthage i Leikanger var prost Niels Normann som var prest der frå 1816 til 1822. Skulehaldar Arne Frekaland samarbeidde med prosten om fruktdyrkinga.

I 1822 skreiv biskop Neumann at Leikanger-presten hadde «en betydelig Indtegt af disse sine Hauges Frugter, der enten selges paa stedet til Opkøbere eller føres lige til Bergen».

Frå byrjinga av 1800-talet er det tydeleg at fruktdyrkinga i Leikanger og Luster tok seg sterkt opp, for då vart det omsett store mengder eple, pære og kirsebær til Bergen frå desse bygdene.

Fruktdyrking vart stor næring i Leikanger

Frå 1870-talet vart fruktdyrking hovudinntekta på mange gardsbruk i midtre og indre Sogn.

Fruktdyrking vart stor næring i Leikanger

Frå 1870-talet vart fruktdyrking hovudinntekta på mange gardsbruk i midtre og indre Sogn. Mest kjend er frukthagen på storgarden Stedje i Sogndal, der godseigar Formann planta største frukthagen i Skandinavia med 6.666 frukttre.

I 1900 var dåverande Leikanger kommune (inkludert Fresvik og Feios) den største fruktkommunen i Sogn med 11.508 frukttre. I 1939 var dette talet auka til 36.000. Leikanger hadde samstundes det klårt største talet på fruktsortar i heile Sogn.

Drægni AS

Halvard Drægni starta saftproduksjon i heimbygda Skjolden i 1900. Då han i 1920 flytta til Hermansverk og bygde stor konservesfabrikk der, gav fabrikken ein mektig stimulans til auka bær- og fruktdyrking i Sogn.

Fruktkøyringa vert organisert

I 1932 organiserte styraren for forsøkgarden på Njøs, Erling Kvåle, den første frukttransporten med lastebil frå Sogn til Oslo.

Men lastebilane før krigen var små og vegane skrøpelege, og det var berre med naud og neppe at Kvåle kom seg opp dei bratte bakkane i Lærdalsdalen med fruktlasta.

Det var først då Sognefjellsvegen opna i 1938 at det vart meir fart på fruktkøyringa. Nokre av pionérane i denne trafikken, som mest gjekk til Trondheim og Møre, var lastebilsjåførane Jens Liljedahl og Odd Eggum frå Leikanger.

Leikanger Fruktlager

Stort fruktlager bygt i 1960.

Leikanger Fruktlager

(Foto: Arild Nybø, NRK © 2003)

Forsøksgarden på Njøs

I 1919 løyvde Staten midlar til innkjøp av ein høveleg Vestlands-gard der ein kunne drive forsking og utvikling av fruktsortar. Forsøksgarden driv forsking og utvikling av nye frukt og bærsortar, og har gjort viktige framsteg i utvikling av meir intensive dyrkingsmetodar og lagringsmetodar for frukt.

Misjonstre

I fleire hagar kringom i Sogn planta kristenfolket såkalla «misjonstre». Dette var frukttre der inntekta frå avlinga skulle gå til misjonsarbeidet. Ein av dei som hadde planta eit slikt tre, var den ihuga misjonsmannen John Olsson Husabø (1843-1922). Frå dette misjonstreet på Krokagarden vart det i 1887 hausta tre skjepper eple som vart selde for kr. 1,95.

Lokale fruktsortar frå Leikanger

Dei fleste større fruktbygdene i Sogn har sine lokale eple med eigne namn. På Leikanger er det fleire sortar.

Lokale fruktsortar frå Leikanger

(Foto: NRK)

Dei fleste større fruktbygdene i Sogn har sine lokale eple med eigne namn. Den mest kjende lokale fruktsorten frå Leikanger er «Leikangereple» som truleg er avla på Prestegarden på Leikanger - truleg avla fram tidleg på 1800-talet.

Dette eplet vart også kalla «Soplimseple» og første gong utstilt på ei messe i Bergen i 1898. «Eituneplet» meiner ein er kome frå garden Eitorn, men truleg er dette det same som «Stor Torstein».

«Bergaplomma» skal vere ein plommesort som er dyrka fram i Leikanger. Sorten kan vere den same som «Raudaplommer». «Gul sukkerplomme» var ei plomme som vart mykje dyrka kring 1900, og kan truleg ha utgangspunktet sitt i Leikanger.

Norsk fruktmuseum

I lengre tid har det vorte arbeidd for å byggje opp eit «Norsk Fruktmuseum» i fruktkommunen Leikanger - utan at det hittil (år 2003) har gjeve konkrete resultat.

-       Første dokumenterte dyrking 1600

-       Sortar:

-       Leikangereple

-       Gulaplomme

-       Eitorneple

-       Edda

Avkom etter Czar x Prune Peche ('Papp-plomme').  Kryssa ved Njøs forskingsstasjon, og bar frukt første gong på sluttan av 1950-talet.  Planta ein god del i Sogn. Rekna som den beste av tidlegsortane.

-       Fridtjof

-       Ingeborg

-        

-        

-       Prestegarden:

Apostelen Peter jaga fuglar i kirsbærtrea

Peter Johan Norman var prest på Leikanger 1822 – 1839 og såg ikkje den store verdien av gamle bilete som hang att i kyrkja frå før reformasjonen.  Han virka meir interessert i kirsebærdyrking. Museumsmannen Hans K. Heiberg skriv i sin museumskatalog frå 1881: «Det var maaske i den værste Tidsalder, da presten Normann på Leikanger naar Kirsebærtiden paa Sommeren kom, tog de gamle Billedstøtter af Apostlerne Petrus og Paulus, der de stod igen i Leikangers Kirke efter Katholisismen, ud af Kirken og hængte de op i Kirsebærtrærne i sin Have som Fugleskræmsler»

Statens forsøksgard Njøs

I 1919 løyvde Staten midlar til innkjøp av ein høveleg Vestlands-gard der ein kunne drive forsking og utvikling av fruktsortar. Valet fall på ein gard på Njøs ved Hermansverk, etter at Landbruksdepartementet hadde vurdert 19 ulike alternativ frå Ryfylke til Nordfjord.

Då Staten overtok, var fire dekar av garden tilplanta med ein gamal frukthage. I 1922 vart også grannegarden (Nagelgarden) kjøpt til føremålet. Her var det planta 600 frukttre. Til saman fekk forsøksgarden no 70 dekar innmark.

-       Seinare vart også andre gardar leigde, og tatseigedomen «Fylkesmanngarden» på Systrond vart teken i bruk som forsøksareal for forskingsgarden på Njøs. Per Stedje (1884-1944) vart tilsett som leiar på forsøkgarden og sat i stillinga til han døydde 1944, då Erling Kvåle overtok til 1966. I 1992 vart forsøksgarden på Njøs lagt under Ullensvang forskingsstasjon i Hardanger. I 2006 vedtok styret i Bioforsk at forskingsstasjonen på Njøs skal leggjast ned. I 2009 vart Njøs Næringsutvikling etablert.

Forsøksgarden pionér i fruktavlen

Forsøksgarden driv forsking og utvikling av nye frukt og bærsortar, og har gjort viktige framsteg i utvikling av meir intensive dyrkingsmetodar og lagringsmetodar for frukt.

I 1992 vart forsøksgarden på Njøs lagt under Ullensvang forskingsstasjon i Hardanger. I 2006 vedtok styret i Bioforsk at forskingsstasjonen på Njøs skal leggjast ned.

Njøs Næringsutvikling AS

vart skipa i 2007 og har som føremål å drive forsøksstasjonen for frukt og bær på Njøs etter at Bioforsk valde å trekkje seg ut i 2007.

Fruktkaier

Både langs stranda i Systrond og i andre sognebygder kan ein sjå mindre kaier eller merke etter slike. Mange av desse vart bygde like etter 2. verdskrig som såkalla ”fruktkaier”. Fylkesbaatane leigde då M/B ”Torsnes” og andre frakteskuter som om hausten gjekk i ei spesiell ”fruktrute” frå Sogn til Bergen. Desse båtane gjekk opp under dei private kaiene og lasta om bord fruktkassene. Dette sparde dyrkarane for lang og vanskeleg transport til næraste rutebåtkai. Særleg i veglause grender var dette ei stor hjelp. Ved Eitorn vart det bygd to slike fruktkaiar, og på Hermansverk vart dei private kaiene til kjøpmann Aarskog og Nils P. Henjum flittig nytta til innlasting av frukt.

-        

-       Drægni

-       Leikanger fruktlager/ Sognefrukt

-       Fruktsal med dampbåt til Trondheim

-       Hermansverk fruktlager

-       Henjatunet

-       Norsk fruktmuseum og Fruktbare dagar

Sortar:

Bonke.  Denne sorten kom frå biskopen i Bergen til Leikanger prestegard ein gong mellom 1665 og 1711 og har sidan vore spreidd i heile Sogn.  Bonke er ei forvansking av 'Bon Chretien' - også kalla 'Bonketiner', 'Bonkeltine' eller 'Bonkentiner'.   Bonke er ein svært nøysam pæresort med fin pæreform, men svært grovt skal.  Fruktkjøtet er sterkt snerpande, noko som gjer den heilt ubrukeleg som etefrukt, men som hushaldsfrukt (hermetisering, mos m.m.) er den svært godt eigna.  Trea er friske og hardføre, og enno er det tre att av denne sorten. (SHH -1992)

Bonke   

H.U.Sverdrup d.y. skriv i 1893 at «Navnet er jo utvilsomt en forvansking av det franske «Bon chretien» (en god kristen) – tysk Christbirn.  Flere varieteter af denne sort findes i utenlandske kataloger, men ikke denne.  Det viser at dyrkningen af den er ophørt der, og det merkelige er at til for en 40-50 år sidenfantes ikke denne  pære udenfor Sogn.   Hvorledes er dette gått til?   (......)  De første biskopper i Bergen hadde megen interesse for havedyrkning og holdt udenlandske gartnere og dyrket udenlandske frugtsorter.  Fra bispehaven i Bergen er sikkerligen Bonketinpæren kommet til Leikanger prestegård, hvor der lige udenfor kirkegården står et mægtig bonketre, som formodentlig er modertræet ikke bare bare for de bonketræ som nu findes i Balestrands prestegårds have, men til alle trær af denne sort som nu findes i hele landet.»

Kommentar:  'Christbirn' som Sverdrup nemner kan ikkje vera den same som 'Williams Christbirn' som i dag blir rekna som den beste til pærebrennevin.  Kanskje kan denne siste sorten vera den same som den engelske 'Williams'?

Keiserinne

Denne sorten har vore mykje dyrka i mange bygder langs Sognefjoreden. Det blir hevda at sorten er identisk med 'Pyrum Tarentium' som vart dyrka alt i Romarriket før vår tidsrekning. Sorten kom til Noreg på 1700-talet og vart spreidd til Sognebygdene truleg kring 1780.    

Gråpære

Denne sorten heiter 'Gris bonne' (den gode grå) på fransk.  Kan ta opptil 10 år før den kjem i bering!

Moltke

Namn etter grev A.V. Moltke som var dansk statsminister 1848-1852.  

Sogndal:

-       Fimreite og kong Sverre 1184

-       Høvdingsetet Kvåle og Æppagardom, Bergen Kalvskind 1330

-       Stedje gard ca 1780, størst i Skandinavia

Nordens største fruktgard i Sogndal

I 1833 kjøpte godseigaren på Lysekloster ved Bergen, Henrik Formann storgarden Stedje i Sogndal. På Stedje planta han ut store mengder frukttre. Stedje skulle på denne tida ha ein av dei største frukthagane i Norden med 6666 tre. Ei tid var den kjende landbruksskulestyraren på Mo i Førde, Martin Luther Storm, gardsstyrar for Formann på Stedje.

Formann fekk i 1858 første premie for Sogne-frukta på ei utstilling i Bergen. I tillegg til eple, stilte han då ut fersken, aprikos og druer som han hadde dyrka i drivhus. På hagebruksutstilling i London 1862 fekk han bronsemedalje.

Henrik Formann dreiv også planteskule på Stedje gard som han eigde fram til 1871.

-       Benneriet på Kaupanger

-       Lerum og saftbygdi, vinproduksjon i 1935

-       Gravensteinsgata

-       Sortar:

-       Fosseple

Sorten skal ha namnet etter garden Foss i Sogndal og er spreidd derifrå av diktaren Henrik Krohns planteskule på Stedje.  Det er usikkert om sorten er ein frøsort frå Foss, eller om den er teken heim av ein av dei utanlandske eigarane som hade garden langt tilbake i tida.  Fosseple er eit knapt middels stort eple, ofte med ei litt skeiv form, strågul grunnfarge med kraftig raudbrun flamma solside, tydelege skalpunt, søt vinsyrleg smak og noko aroma.  Sterk mot sjukdomar.  Sorten blir framleis tilrådd i kyststrøk.

-       Kaupangereple (Skaoleple)

L/L Sognesaft

Den første fabrikken til Lerum i Sogndalsfjøra. Eigar av foto: Lerum Fabrikker AS.

Lerum-fabrikken i Sogndal vart utvida med eit nybygg på 520 kvadratmeter i 1964, og i 1969 vart den siste biten av den gamle trebygningen frå 1920 rive.

L/L Sognesaft i 1975

I 1974 kjøpte Lerum eigedomane til den nedlagde Sognefjorden Ullvarefabrikk ved Sogndalselva og bygde det om til ein stor konservesfabrikk. Denne vart gjort til eige selskap under namnet L/L Sognesaft.

Reklameplakat for Lerum-produkt frå 1920-talet.

Året etter opninga produserte fabrikken saft av 1.300 tonn frukt og bær, og Gartnerhallen vende seg til fabrikken for å få pressa saft som dei sjølve ikkje vann over.

I 1979 vart L/L Sognesaft slege saman med A/S Lerums Saftfabrikk. I 1976 hadde produksjonen auka til 3.360 tonn og kring 23 tilsette. Same året overtok Kåre Lerum som disponent etter faren Karl Lerum.

Lerum-konsernet

Lerum-anlegget på Kaupangerskogen stod klart i 1995. Foto: Kjell Arvid Stølen, NRK.

Lerum-konsernet i Sogndal er ein av dei største produsentane av saft, syltetøy og leskedrikkar i Noreg, og er den største industriarbeidsplassen i Sogndal kommune.

Anlegga i Sogndal sysselset i 2003 190 personar i Lerum Fabrikker og 22 personar i Lerum Konserves.

Lerum starta verksemda si på Sørheim i Luster, og flytta i 1919 til Sogndal. Frå 1982 til 1991 dreiv også Lerum ein stor produksjon av syltetøy på Hermansverk, der dei tok over det konkursråka Bergensmeieriet og Lerum inn i Drægni.

Den første Lerum-fabrikken i Sogndalsfjøra. Eigar av foto: Lerum Fabrikker As.

N. H. Lerums Saftfabrikk A/S

På same vis som med konservespionéren Halvard Drægni, starta også Lerum verksemda si i Luster. Men i 1919 flytta Lerum produksjonen til Sogndal og skipa A/S N. H. Lerums Saftfabrikk med grunnleggjaren Nils H. Lerum som hovudaksjonær.

L/L Sognesaft

Fabrikken i Sogndal vart utvida med eit nybygg. I 1974 kjøpte Lerum eigedomane til den nedlagde Sognefjordens Uldvarefabrik og bygde dei om til ein stor konservesfabrikk. Denne vart gjort til eige selskap under namnet L/L Sognesaft.

Lerum-fabrikken i Sogndalsfjøra, bygd i 1974. Foto: Kjell Arvid Stølen, NRK.

Lerum overtek på Hermansverk

I 1982 gjekk Bergens & Drægni Produkter AS på Hermansverk konkurs, og Lerums Saftfabrikk kjøpte anlegget for 3,2 millionar kroner. Selskapet fekk avtale med Pepsi.

Problemår og deling av verksemda

Men samarbeidet med Pepsi gjekk ikkje problemfritt. Mykje på grunn av denne samarbeidsavtalen gjekk Lerum med eit underskot på 2,1 millionar kroner i 1980. Også syltetøyproduksjonen svikta. Problema gjorde at Lerum no delte opp verksemda i fleire selskap.

I 1993 fekk Lerum prisen som beste Pepsi-tapperiet. Ikkje lenge etter miste Lerum Pepsi-tappinga.

Lerum satsar på Kaupangerskogen

Med sterk støtte frå SND vart eit nytt stort produksjonanlegg for drikke teke i bruk på Kaupangerskogen i 1995. Fabrikken i Fjøra vart modernisert i 1997. I 2003 er Lerums industriverksemd delt mellom selskapa Lerum Fabrikker AS og Lerum Konserves AS.

Lerum Frakt

Lerum-konsernet stod lenge for transport av produkta sine sjølv, men i 2008 vart dette sett ut til eit selskap som heiter Lerum Frakt BA. Dette selskapet er eigd av åtte transportørar, som til saman disponerer 15 vogntog. Den største av desse er Standnes Transport AS, som eig åtte vogntog.

Tredje generasjon Lerum

I dag er Lerums industriverksemd delt mellom selskapa Lerum Fabrikker AS og Lerum Konserves AS. I 2006 overtok tredje generasjon Lerum med Gro Lerum Bondevik (f. 1965), Bente Lerum Lund (f. 1969) , Trine Lerum Hjellhaug (f. 1975), Kurt Lerum (f. 1959) og Grethe Kristin Lerum (f. 1971) styringa i det familieeigde konsernet. Sidan 2008 har Trine Lerum Hjellhaug vore konsernsjef.

Trailerane med Lerum-produkt trålar vegane over heile landet. Foto: Kjell Arvid Stølen, NRK.

Luster:

-       Fuhr

I 1780 vart det på garden Fuhr planta ut 171 frukttre som etter kvart ga 100-150 tønner frukt om året. 

Fruktpionérane i Fuhr

Hovudhuset på Fuhr-garden. Foto: Ottar Starheim, NRK.

Dei første frukt- og bærtrea kom til Sogn alt i vikingtida: I ei vikinggrav på Ornes vart det funne godt bevarte krisebærsteinar då grava vart opna på 1800-talet. Kirsebæra må såleis ha vorte lagde i grava i tida 800-1000 e. Kr. Sjå: Kjærleikssoga om dottera på Ornes og Vetti-kongen.

Frå Vik er det skriftlege kjelder om epledyrking frå 1201, då ein «aldinhagi» - dvs. eplehage - vert omtala. Sjå: Vik - pionérbygda for frukt i Sogn.

Planta frukttre

I 1664 vert det nemnt at folk i Kroken kunne kunsten å pode frukttre. Frå 1743 er det kjent at det vart dyrka både epler, plommer, kirsebær og stikkelsbær i Luster.

Bonden Jens Christensen Fuhr skal vere den første som planta ein større frukthage i Luster. Det var kring 1660.

Seinare kom Ola Sjurson Fuhr som bonde i Fuhr (garden også skriven som Får). Han planta kring 1770 ein stor frukthage, dyrka mykje frukt for sal. Ola Sjurson Fuhr avla årleg 100-150 tønner frukt og var truleg den største fruktdyrkaren i Sogn på den tid. I 1780 fekk han 10 riksdalar i premie for dyrking og fordi han hadde planta 171 frukttre. Det kjende Fuhr-eplet kjem frå garden til Ola Fuhr. Han starta også planteskule og leverte plantar vide ikring til fruktdyrkarar i Sogn.

Laga vin

Frå Fuhr kom også amtsgartnar Sjur M. Fuhr. Sonen hans var Mons Fuhr, som bygde opp Grimstad Gartneri og dreiv ein etter måten stor vinproduksjon. Det mest kjende merket til denne vinprodusenten var den vermout-liknande fruktvinen «Fuhr Fino».

Naturen i Luster kan vere gåvmild. Her blir mange bører med molter reinska.

-        

-       og Dalsøren ca 1600

-       Nic Fuhr og Grimstad gartneri

-       N.H. Lerum og safthuset

Drægni AS

Drægni-fabrikken, på folkemunna kalla Saften, til venstre i dette biletet frå 1930-talet. Ukjend fotograf. Eigar: Kåre Aarskog/Fylkesarkivet i Sogn og Fjordane.

Halvard Drægni var ein av dei store pionérane i norsk saft- og syltetøyproduksjon. Han bygde ein av dei største konservesfabrikkane i landet for slik produksjon på Hermansverk.

Drægni med landhandel i Skjolden

Halvard Drægni overtok butikken etter faren Tomas, og dreiv landhandel ei stund før han byrja konservesverksemda.

Bærdyrking vert næringsveg

Det var først då Hallvard Drægni frå Luster starta saftproduksjon i 1900 at bærdyrkinga vart ei næring i Sogn.

Bærdyrking vert næringsveg

Stikkelsbær.

Drægni AS skulle få avgjerande betydning for framveksten av bærdyrking i Sogn.

På slutten av 1800-talet var det sterk vekst i fruktavlen i indre Sogn. Bøndene hadde lært seg poding og planta ut nye eplesortar, og Fylkesbaatane sine ruter gjorde det mogeleg å selje frukta i Bergen. Mange sogningar leigde seg lagerlokale i by'n, kjøpte inn store parti frukt og dreiv frukthandel i Bergen utover haustane.

Lite bærdyrking

Bærdyrkinga derimot stod det ringare til med. Folk dyrka stort sett berre litt rips og stikkelsbær til eige bruk. Solbær var mindre påakta i hushaldet den gongen. Elles spedde ein på med skogsbær og bringebær som voks vilt.

Blåbær i Nordfjord

Medan bøndene i indre Nordfjord på denne tida hadde teke til å hauste store mengder blåbær for sal til Bergen, var denne tilleggsnæringa lite kjend i Sogn.

Det var først då Hallvard Drægni frå Luster starta saftproduksjon i 1900 at bærdyrkinga vart ei næring i Sogn.

Handel med «Blåbærkongen»

Dette var opptakta til konserveseventyret Drægni.

Handel med «Blåbærkongen»

Halvard Drægni tok i 1890 over landhandelen i Skjolden etter faren Thomas Drægni. Året 1900 var han og kona Ingeborg i Bergen for å handle varer.

Hos grossist Riisøen kom dei over eit parti på 10 tønner blåbær som handelsmannen i Bergen hadde kjøpt frå «Blåbærkongen» Rasmus K. Grodås frå Hornindal. Men Riisøen fekk ikkje selt blåbæra og baud dei no fram for ein rimeleg pris til Drægni. Halvard og Ingeborg Drægni slo til og kjøpte heile partiet, tok blåbærtønnene heim til Skjolden og starta saftkoking i stor stil heime på kjøkkenet. Ingeborg fekk to nabokvinner til å hjelpe seg.

Selde til arbeidsleirar

Det meste av safta vart selt til anleggsleirane på Bergensbanen ved Finse. Resten vart omsett gjennom ein slektning i Drammen. Dette var opptakta til konserveseventyret Drægni. Då ryktet tok til å gå om saftkokinga i Skjolden, vart Drægni kontakta av fleire sognebønder som ville selje bær og frukt, og slik balla det på seg. I 1905 starta Drægni også produksjon av syltetøy.

Drægni på studietur

Drægni fekk statsstipend og drog på studiereiser. I 1919 skipa Drægni aksjeselskap med 600.000 kroner i aksjekapital.

Drægni på studietur

Drægni fekk statsstipend og drog på studiereiser til England og Mellom-Europa for å setje seg inn i moderne konservesproduksjon.

Det vart ein lønsam butikk - særleg under første verdskrig: I 1918 betalte Halvard Drægni åleine ein fjerdepart av skatten som Luster kommune likna ut! I 1919 skipa Drægni aksjeselskap med 600.000 kroner i aksjekapital - ein enorm pengesum i dei dagar. Drægni hadde sjølv aksjemajoriteten i selskapet Halvard Drægni A/S - Fruktkonserves, og var administerande direktør.

Drægni frå Skjolden til Hermansverk

I 1919 bygde AS Halvard Drægni, Sogns Fruktkonservering ein stor konservesfabrikk på Hermansverk.

«Alle spyr...»

Drægni var sjølv aktiv i fråhaldsrørsla, og ein ihuga målmann som vart kjend for å annonsere produkta sine på nynorsk.

Produkta vart mønstra på både landsutstillingar og verdsutstillingar, og fekk medaljar for god kvalitet. Det mest kjende er «Alle spyr etter Drægnis safter».

Bergensmeieriet og Lerum inn i Drægni

På 1970-talet gjekk norsk konservesindustri inn i vanskelege tider. Difor starta eit arbeid for å samle saft- og syltetøyprodusentane på Vestlandet i eitt selskap. I 1982 gjekk Bergens & Drægni Produkter AS konkurs, og Lerum kjøpte anlegget på Hermansverk.

Drægni frå Skjolden til Hermansverk

I 1919 bygde AS Halvard Drægni, Sogns Fruktkonservering ein stor konservesfabrikk på Hermansverk. Her vart ikkje transporten hindra av fjordisen slik som i Skjolden inst i Lustrafjorden. Maskinane i fabrikken var drivne med elektrisitet.

Sonen Tomas Drægni jr. var disponent ved fabrikken, medan Halvard sjølv var adm. dir. til han døydde. I tillegg til saft og syltetøy, produserte fabrikken også marmelade, hermetisk frukt og alkoholfri vin.

Eksportforsøk

Drægni ville på denne tida starte eksport, og gjorde avtale med eit utanlandsk firma på 1.000 tonn syltetøy, men fekk ikkje eksportløyve på grunn av innanlandsk varemangel. I nedgangstidene på 1920-talet gjekk fabrikken i mange år med underskot.

Sende til USA

Frå 1929 starta Drægni stor eksport av syltetøy til Amerika, men dette vart eit kortvarig eventyr, for like etter kom krakket på New York-børsen, og eksporten stoppa opp.

Leverandør til Slottet

Han hadde elles god nase for PR, og marknadsførde verksemda og produkta sine m.a. med at han var leverandør til det kongelege kjøken og til den norske marine og armé.

Safta stod m.a. på bordet under kroningsmiddagen i Trondheim i 1906. På verdsutstillinga i Rio de Janeiro i 1923 fekk Drægni-produkta gullmedalje.

Leverandør til Slottet

Han hadde elles god nase for PR, og marknadsførde verksemda og produkta sine m.a. med at han var leverandør til det kongelege kjøken og til den norske marine og armé.

Safta stod m.a. på bordet under kroningsmiddagen i Trondheim i 1906. På verdsutstillinga i Rio de Janeiro i 1923 fekk Drægni-produkta gullmedalje.

-       Sortar:

-       Fuhreple

Ein gong mellom 1660 og 1680 vart denne sorten funnen i ei planting med frøeple på garden Frachstu på Dalsøyra i Luster.  Bonden som eigde garden var Mats Søffrensen.  I 1780 poda  og planta Ole Sjurson Fuhr sorten i planteskulen sin, og den vart då spreidd under namnet Fuhr.  Ein raud variant kom fram på garden Hærum i Luster. Fuhr er knapt middles stor, stågul grunnfarge dekt med raude flammar, sprøtt skal, mild vinsyrleg smak, noko aromatisk.  Sorten har i periodar vore den mest dyrka i Indre Sogn, for den er kravfull på varme og god jord. I Norsk Pomologi blir det slått fast at «Utenom Sogn vil frukta ofte bli av så ring kvalitet at det knapt kan være økonomisk å dyrke sorten anna enn til eie bruk.»      

-       Lavoll (Lavodleple)

Denne sorten er framkomen på garden Lavoll i Luster og har namnet sitt etter garden.  Lavolleple har vore dyrka i Luster sidan første halvdel av 1800-talet og er spreidd til andre bygder.  Det står att eit svært gamalt tre av sorten på garden Lavoll, men det er lite truleg at dette er morteet. (SHH 1992) Fargen er kraftig raud over heile frukta, mørkraud på solsida. Kvitt fruktkjøt med raude karstenglar, ofte raudt fruktkjøt under skalet. Saftfullt med litt skarp syrleg smak og lett aroma. Krev høg sommarvarme for å utvikla farge og smak.

-       Jordbæreple

Opphavet til denne sorten er uvisst, men den er kjend mange stader i Sogn.  Frå ei utstilling i Førde i 1898 vert det skrive: «1ste Præmie tog en Sogning fra Offerdal, (....) nogle nydelige store Æbler, som der nede fra – den smukkeste norske Æbesort jeg har sett – Æblet er stort som en stor Gravensten, veiede 175 gr, rødt saftrigt og velsmagende, må blive en første Klasses Handelsvare.»  Sorten har altså fått førsteklasses attest, men den har ikkje fått særleg utbreiing sidan.  (SHH 1992) 

Den siste eldre apalen av Jordbæreple sto att på garden Skildheim i Luster, og frå denne er det teke podekvist til nye tre. Sorten mogna tidleg, og Hans Skildheim fortalde at han hugsa at dei alltid hadde Jordbæreple med seg då skulen starta opp att i august.   Namnet har den truleg fått på grunn av dei tydelege skalpunkta som kan minna om frøa på eit jordbær. 

-        

-       Fuglabær frå Ornes år 400

-       På 1800-talet vart det opna ein gravhaug frå 400-500-talet på Ornes. Haugen inneheldt m.a. fleire liter fuglabærsteinar, noko som viser at arten fanst i landet så tidleg, og at fruktene vart nytta.  Dei måtte også vera rekna som verdifulle, sidan dei var sendt med over i det hinsidige. Funnet på Ornes har medverka til at Prunus Avium (fuglabær) blir rekna for å vera opphaveleg viltveksande i Noreg. (Redalen)

-       Luster Grønt og bringebærsatsinga

Luster Frukt- og potetlager

Mange i Luster har satsa på bringebærdyrking dei siste åra. Dette feltet finn vi på Sørheim. På andre sida av fjorden ser vi Luster med Harastølen oppe i fjellsida. Foto: Merete Husmo Høidal, NRK.

Luster Frukt- og potetlager vart starta som ei dyrkareigd verksemd i 1958, og bygde eit anlegg på kring 1.000 kvadratmeter i Høyheimsvik. Gartnerhallen overtok anlegget nokre år seinare og dreiv det fram til 1998 då Gartnerhallen vart lagt ned.

Frå 1998 har eit nytt dyrkareigd selskap med 77 lokale aksjonærar - Luster Grønt AS - drive anlegget. I 2002 tok Luster Grønt i bruk eit nytt spesialanlegg for innfrysing av bær til sju millionar kroner.

Luster Grønt i Høyheimsvik. Foto: Ottar Starheim, NRK.

Det viktigaste produktet er industribær, men dyrkarane i Luster har også gjort vellukkka forsøk med dyrking av eksklusive bringebær - såkalla dessertbær. Desse vart m.a. nytta som dessert under kronprinsbryllupet i 2001.

Luster Grønt tok i 2002 imot 289 tonn bringebær, 81 tonn jordbær og 3,2 tonn dessertbær.

I tillegg har Hovland fryseri på Sørheim teke imot 25 tonn bær. I 2005 kom Luster Grønt AS i store økonomiske vanskar og tapte heile aksjekapitalen på grunn av stor overproduksjon og låge prisar på bringebær.

Munthe-folket tek over i Kroken

Munthehuset. Foto: Merete Husmo Høidal, NRK.

I 1764 vart kaptein Gerhard Christofferson Munthe eigar av garden i Kroken. Han fekk hand om Ytre Kroken ved eit makebyte med storgarden Mo i Hafslo.

No var det på nytt handelsmann Svabo og kona Maren Theiste som eigde Kroken. Maren og Svaboe hadde nemleg i 1759 reist odelssak mot Leyrdahl-folket for å få tilbake Kroken. Dei vann saka, men makebytte i staden Mo- garden med Munthe. Ytre Kroken vart i Munthe-ætta heilt fram til 1884.

Stort herskapshus

Denne kaptein Gerhard Christofferson Munthe vart på folkemunne kalla «Storekapteinen». Han bygde første byggjesteg på det store herskapshuset som seinare har vorte kalla «Munthehuset». Dette huset fekk ved ei utviding i 1840-åra den utsjånad som vi kjenner i dag. På denne tida hadde gardstunet i alt fem stovehus og 17 uthus. Her var også eit par sagbruk ved Krokaelvi, og sjøbuer og kai. I hagen vart det dyrka frukt, grønsaker og humle til brygging.

Storekapteinen Gerhard Chr. Munthe. (Foto: NRK)

Potetdyrkar

Gerhard Chr. Munthe skal også ha vore ein av dei første som tok til å dyrke poteter her i landet då han i 1765 sådde den første potetåkeren på den nye garden sin i Ytre Kroken.

Sonen hans, Hartvig Kaas Munthe (1766-1830) tok over eigedomen, og det var i hans styringstid at Kroken vart eit kunstnarsenter. Dette hadde samanheng med sonen til Hartvig - den kjende kartografen og historikaren Gerhard Munthe d.y..

-       Urnes gard

-       Kroken frukt og bær

-       Eplet bed&breakfast

-       Vetlekroken

Årdal:

-

Lærdal:

-       Lærdaleple (Rikheimsple)

-       Brenneriet og frukthagen på Rikheim

Ein av dei fargerike eigarane av storgarden Rikheim var kaptein Claus von Munthe av Morgenstjerne Pederson Rumohr (1770-1831).  I 1824 sette han 120 tønner poteter med tanke på brennevinsproduksjon, året etter skulle han setja 200 tønner.  Dette var storproduksjon. Sonen, Jan Rumohr, overtok Rikheim i 1844.  Han vart også kaptein og seinare sjef for Lærdalskompaniet.  Han sytte for at Rikheim kom tidleg i gang med epledyrking, og i 1850 vart det planta ut  «Engelske kalvillar» som fekk namnet «Rikheimseple».   Frå 1845 vart det berre lov å ha brenneapparat med over 200 liter kjele, og Rikheim hadde nok det.   Kor mykje eple som gjekk til brennevin veit vi ikkje.

-       Gravenstein frå Lærdal

-       Lærdalsmarknaden

Lærdal Frukt og potetlager P/L

På dette flyfotoet frå 1954 ser vi Lærdal Frukt og potetlager under bygging litt tl høgre for midten. Nede i høgre hjørnet ser vi bygningen til Lærdal og Borgund Produksjonslag. Foto frå Johan Ottesens arkiv.

Lærdal Frukt og potetlager P/L vart bygd i 1956 på Lærdalsøyri, og var eit samvirketiltak for bønder i dalen. Verksemda pakka og sorterte frukt og omsette frukt og grønsaker engros. Seinare overtok Gartnerhallen verksemda. Fruktpakkinga vart etter ei tid lagt ned og flytta til Leikanger.

I 1970 skipa 20 bønder, i hovudsak på Ljøsne, sitt eige produksjonslag som leverte til engrosfirmaet BAMA. BAMA Produksjonslag hadde mottak og lager for frukt og grønsaker hjå Knut Raa.

I 1999 slo Gartnerhallen Produksjonslag og BAMA produksjonslag seg saman og skipa Lærdal Grønt BA. Verksemda omset poteter, grønsaker og bær for produsentane. Mest kjend er det store morell-prosjektet som starta i 1997. Lærdals-moreller av høg kvalitet vert no eksportert til fleire land i Europa.

I 2003 investerte verksemda i eit nytt sorteringsanlegg for morellar. I det same bygget på Grandane held også FK butikken Lærdal Grønt til.

Lærdal Grønt BA. Foto: Kjell Arvid Stølen, NRK.

-       Lærdal Gønt og morellsatsinga

Aurland:

-       Hagebruksskulen og fruktkursa på 1940-talet

-       Aurland frukt- og potetlager

-       Øko-feltet på Venjane

Kjelder: Stein Harald Hjeltnes og Gunnar Urtegård i Årbok for Sogn 1992. NRK Fylkesleksikon for Sogn og Fjordane. Gudmund Balvoll i Årbok for Sogn 2008.  Bygdebøker. Muntlege kjelder.